İstinat duvarı, kot farkı olan yerde arkasındaki toprağın yanal basıncını karşılayarak zemini yerinde tutan yapıdır. Kot farkı, iki zemin arasındaki yükseklik farkıdır; yukarıda kalan toprak aşağı inmek ister, duvarı da öne doğru iter. Yönetmelik bu yapılara dayanma yapısı der, o yüzden dayanma duvarı adını da duyabilirsiniz. (Kaynak 1: TBDY 2018 · 16.12)
Bahçenizde, sitenizin sınırında ya da dükkânınızın arkasında yıllardır duran duvarda bir gün çatlak görürsünüz, aynı hafta haberlerde çöken bir duvar izlersiniz: bizimki de çöker mi? Ama her çatlak yıkılma demek değildir, sessiz duran duvar da güvende demek değildir. Duvarın gerçekte ne durumda olduğunu yerinde inceleme, betonarme duvarda da beton ve demir testleri gösterir.
Yamaç kesiti: toprak, su, hareket, önlem
İstinat duvarı nasıl çalışır, neden çöker?
İstinat duvarı dört adımda nasıl çalışır, neden çöker?
Toprak duvarı iter. Arkaya doldurulan toprak, yani dolgu, gövdeye yandan yaslanır ve bu basınç derine indikçe artar. Temelin toprak altında arkaya uzanan kısmına topuk, öne çıkan kısmına burun denir; topuğun üstündeki dolgunun ağırlığı duvarı yerinde tutar.
Su arkada birikir. Yağmur dolguya iner ve gövdedeki barbakan dediğimiz su çıkış deliklerine yönelir; arkalarında filtre yoksa bu delikler toprakla dolup tıkanır. Su dışarı çıkamayınca su çizgisi yükselir, su basıncı da toprak basıncının üstüne eklenir.
Duvar öne yatar. Toprağın ve suyun itişi duvarı tutan ağırlığı yenmeye başlayınca duvar temelin ön ucu çevresinde hafifçe döner, tepesi öne gelir. Arkadaki dolgu duvarı izler: yüzeyde yarık açılır, yol kenarı oturur. Dolgunun kaydığı sınıra kayma yüzeyi denir.
Su boşalır, duvar tutulur. Gövdenin arkasındaki çakıl filtre ve temel seviyesindeki delikli boru suyu toplar, açılan barbakanlar dışarı verir, su çizgisi iner. Hareket sürüyorsa ankraj dediğimiz çelik bağ duvarın üst kısmındaki başlıktan geriye ve aşağı eğik iner; kökü kayma yüzeyinin gerisindeki sağlam zemine kenetlenir.
İstinat duvarı toprağı ağırlığı ve temeliyle tutar, arkadaki suyu dışarı atarak ayakta kalır. Hareket başladıysa önce nedeni bulunur, çözüm nedene göre seçilir.
En çok merak edilenler
Duvarda çatlak var, tehlikeli mi?
Her çatlak tehlikeli değildir. Ama çatlak açılıyorsa, duvar öne yatıyorsa ya da gövdesinin ortası öne doğru şişiyorsa duvar hareket ediyor olabilir; o zaman bir mühendisin bakması gerekir. Çatlak ve eğilme
Duvar çöktü ya da öne yattı, ne yapalım?
Önce insanları duvarın önünden ve üstünden uzaklaştırın. Can güvenliği tehlikedeyse 112’yi arayın; yerel yönetime ve AFAD’a da haber verin. Çöktüyse ne yapılır
Bahçe duvarıyla aynı şey mi?
Aynı şey değil: bahçe duvarı arsayı çevirir, istinat duvarı toprağı tutar. Arkasına toprak doldurulan bahçe duvarı ise bunun için yapılmadığı bir yükü taşımaya başlar. İhata duvarından farkı
Ruhsat gerekir mi?
Evet, yeni istinat duvarı ruhsat ister. İmar planı olan parselde ruhsat belediyeden alınır, planı olmayan alanda dayanak İmar Kanunu’dur. Yönetmeliğin ruhsat dışında saydığı işler arasında bahçe duvarının tamiri var, yeni istinat duvarı yok. Ruhsat gerekir mi
Zararı kim öder?
Tek bir cevabı yok. Duvar yıkılıp zarar verdiyse kanun yapı malikine bakar, kazıyı yapan ya da denetimi aksatan da sorumlu tutulabilir. Duvarın yenileme masrafında ise mahkemeler kot farkının nereden geldiğine ve duvarın kime yaradığına bakıyor. Sorumluluk ve masraf
Eski duvar güçlendirilir mi?
Güçlendirilebilir, ama önce duvarın neden hareket ettiği bulunur. Suyu boşalamayan duvarla temeli dönmüş duvarın çözümü aynı değildir; bazen yeniden yapmak daha güvenlidir. Nasıl güçlendirilir
İstinat duvarı nedir, ne işe yarar?
İstinat duvarının işi toprağı tutmaktır; bina taşımak onun işi değildir. “İstinat” sözcüğü de dayanma demektir: yukarıdaki toprak duvara dayanır, duvar da bu itişi kendi ağırlığıyla ve temeliyle karşılar.
Onu eğimli arazide görürsünüz. İstinat duvarının başlıca kullanım alanları yamaçtaki arsalar, yol kenarları, bahçe kademeleri ve bina kenarındaki kazılardır. Duvar yamaçta düz alan açar, sonradan serilen dolguyu da yerinde tutar. Toprağı kendi hâline bıraksanız şev dediğimiz doğal eğimine yayılırdı; duvar onu kendi başına duramayacağı bir dikliğin arkasında tutar.
İstinat duvarı çeşitleri nelerdir?
İstinat duvarının başlıca türleri taş, gabyon, ağırlık, betonarme konsol, payandalı ve donatılı zemin duvarıdır. Hangisinin seçileceğini yükseklik, zemin, duvarın yapılacağı yer ve malzeme belirler; gövdenin ve temelin ölçüsünü ise hesap ve çizim verir.
Taş ve beton ağırlık duvar toprağı kendi ağırlığıyla tutar, gabyon (gabion) ise taş doldurulmuş tel kafestir ve esnek olduğu için küçük oynamalara uyar. Betonarme konsol duvar ters T biçimindedir, temelinin arka ucundaki topuğun üstünde duran toprak da onu yerinde tutar; payandalı duvarda aynı gövdeyi arkadan düşey perdeler destekler. Donatılı zemin duvarda dolguyu katman katman şerit ya da ağ tutar, yani toprağın kendisi duvar gibi çalışır.
İstinat duvarı ile ihata duvarı arasındaki fark nedir?
İstinat duvarı toprağı tutar, ihata duvarı arsanın sınırını çevirir. Dışarıdan ikisi de duvardır, ama birinin arkasında toprak iter, ötekinin arkasında çoğu zaman yalnız bahçe vardır. İhata duvarına günlük dilde bahçe duvarı da denir; aynı dilde ihata “ihate”, istinat da “istinaf” ya da “istimlak” diye geçer.
Karışıklık eğimli arazide başlar. Komşuyla aranızdaki bahçe duvarının arkasına toprak doldurulursa o duvar artık yalnız bahçe duvarı gibi davranmaz, çünkü bunun için yapılmamış ince bir gövdeyle yatay yük taşımaya başlar. İmar açısından ne sayılacağını belediye belirler; toprak ise duvarın adına bakmaz.
| Hangisi | Ne işe yarar | Arkasında toprak var mı | Kalıcı mı |
|---|---|---|---|
| İstinat duvarı | Kot farkındaki toprağı tutar | Var, asıl işi bu | Kalıcı |
| İhata ya da bahçe duvarı | Arsanın sınırını çevirir | Olmaması beklenir | Kalıcı |
| İksa | Kazı kenarını kazı boyunca tutar | Var | Çoğunlukla geçici |
| Bodrum perdesi | Bodrumda toprağı tutar | Var | Kalıcı, binanın parçası |
Derin kazı iksası çoğu zaman bina yükselene kadar görev yaptığı için ayrı bir iştir. Bodrum perdesi ise üstten döşemeyle tutulduğu için serbest duvar gibi davranmaz.
İstinat duvarı neden çöker?
İstinat duvarları genellikle tek bir nedenle değil, arkada biriken su, zayıf temel, sonradan gelen yük ve kötü yapımın birleşmesiyle çöker. Haberlerde kabahat yağmura yazılır, çünkü duvar yağmurda yıkılır. Oysa yağış tek başına açıklama değildir: tetiği çekebilir, duvarı o güne hazırlayan şey başkadır.
Su, toprağın arasından çıkacak yol bulamazsa toprak basıncının üstüne kendi basıncını ekler; temel sağlam zemine oturmamışsa duvar bu yükü zor taşır. Üstüne sonradan atılan dolgu, park eden araç ya da gelen yeni yapı ise hesapta olmayan bir yük daha getirir. Kötü beton ve eksik demirle yapılmış gövdede bunları karşılayacak pay kalmaz.
Duvarın önünü ya da yakınını kazmak da dengeyi bozar: bir yamaçta kazıklı duvarın önünden yaklaşık 4 metre kazı yapılınca yamaç hareketlendi, kazıkların yaklaşık 4 metresi kırıldı. (Kaynak 4: Kravkaz ve Çimen, 2026)
Sağanakla birlikte yıkılan 8,9 metrelik bir betonarme duvar bu nedenlerin nasıl birleştiğini gösterir: yanındaki bina ağır hasar gördü, neyse ki can kaybı olmadı. Arkasında drenaj yoktu, üstündeki araç yükü hesaba katılmamıştı, beton da zayıftı; araştırmacılar suyu tetikleyici, düşük malzeme kalitesini ve kötü işçiliği asıl neden saydı. (Kaynak 2: Binici ve ark., 2010 · s. 46–47) Betonarme duvarda betonu ve demiri kendi cihazlarımızla ölçüyoruz, çünkü projesi kaybolmuş eski bir duvarda elimizdeki en somut veri budur.
Ayrıntı isteyen okurlarımız içinMühendis duvarı neye göre kontrol eder?
Bina yönetmeliği duvar kontrollerini “deprem etkisi altında dayanma yapıları” başlığında verir. Mühendis duvara dört soru sorar: devrilir mi, tabanında kayar mı, altındaki zemin yükü taşır mı, duvar çevresindeki zeminle birlikte topluca kayar mı? Dördüncüsüne toptan göçme denir. (Kaynak 1: TBDY 2018 · 16.12.1, 16.13)
Bu başlıkta devrilme için tasarım güvenlik katsayısı en az 1,3 istenir; değeri, riskleri gözeterek projeden sorumlu mühendis seçer. Katsayı, devrilmeye karşı koyan etkilerin devirmeye zorlayan etkilere oranını gösterir. Toptan göçmede, özel riskler yoksa 1,10 yeterli kabul edilebilir. Bu sayılar yönetmeliğin deprem başlıklarındadır; deprem dışı durumda devrilme ve taban kayması için daha yüksek katsayılar kullanılır. (Kaynak 1,12: TBDY 2018 · 16.12.1.1, 16.13.11(c); Kayhan ve Demir, 2016 · s. 131)
Bu yönetmelik binalar içindir; yol duvarları için karayolu şartnamesi vardır. (Kaynak 1,5: TBDY 2018 · 1.1.1, 1.1.7; Karayolları Genel Müdürlüğü, 2023)
TS 7994 zemin dayanma yapılarını sınıflandırır ve projelendirme esaslarını verir, TS EN 1997-1 de geoteknik tasarımın genel kurallarını koyar. İkisi de yürürlükteki standartlardır. (Kaynak 6,7: Türk Standardları Enstitüsü, 1990; Türk Standardları Enstitüsü, 2024) Katsayının nasıl hesaplandığı ise o duvarın projesinin konusudur.
Barbakan nedir, tıkanırsa ne olur?
Barbakan, istinat duvarının gövdesinde arkadaki suyu dışarı veren tahliye deliğidir; tıkanırsa su duvarın arkasında birikir. İstinat duvarı drenajı, arkadaki suyu çakıl filtre, geotekstil ve delikli boruyla toplayıp duvardan uzaklaştırır; barbakan bu drenajın dışarı açılan ucudur. Bina yönetmeliği de duvarın tuttuğu zeminin drenajla yeraltı suyu seviyesinin altında kalmamasını ister. (Kaynak 1: TBDY 2018 · 16.12.3.1)
Barbakanın aralığını ve çapını duvarın projesi belirler; herkese geçerli tek bir sayı yoktur. Ama arkasında filtre yoksa delik bir süre sonra toprakla dolar. Çatlayan bir villa duvarının mahkeme dosyasındaki tespit raporu buna işaret ediyor: arkada filtre malzemesi bulunmadığı, barbakanların toprakla dolduğu değerlendirildi. Yargıtay dosyadaki raporları sonradan yetersiz buldu. (Kaynak 3: Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 2022 · 2021/3310 E., 2022/690 K.)
Yağmurdan sonra barbakan ne söyler?
1Su geliyorsa
- Kötü işaret sayılmaz, çünkü drenaj çalışıyor olabilir.
2Hiç su gelmiyorsa
- Delik tıkalı olabilir; bu kesin değildir, ama bakmaya değer.
İstinat duvarında çatlak ya da eğilme tehlikeli mi?
İstinat duvarında her çatlak tehlike sayılmaz; çatlak açılıyor, duvar öne eğiliyor ya da gövdesinin ortası şişiyorsa duvar tehlikeli olabilir. Çatlak ve öne eğilme arkadaki suyun, temelin ya da üstteki yükün duvarı zorladığını gösterebilir; bu işaretlerde mühendis gerekir. Ama istinat duvarı her zaman uyarı da vermez: sağanakla birlikte yıkılan 8,9 metrelik duvar görünür bir belirti göstermemişti. (Kaynak 2: Binici ve ark., 2010 · Özet)
Yerinde incelemede çatlağa tek başına bakmıyoruz, çünkü aynı görünen çatlağın arkasında betonun kururken büzülmesinden kalmış eski bir iz de olabilir, hâlâ hareket eden bir duvar da. Duvarın türünü, temelini, arkasındaki suyu ve üstündeki yükü birlikte okuyoruz. Çatlağı harçla kapatmak da bu yüzden işe yaramaz: hareketi durdurmaz, yalnız görünmez yapar.
Duvarda hangi işaretler dikkat ister?
Açılan çatlak
Duvar hareket ediyor olabilir. Ağzı zamanla genişleyen ya da boyu uzayan çatlak bakımla geçmez.
Öne yatma
Beklemeye gelmez. Tepesi öne gelen duvarın önü ve üstü boşaltılır, sonra mühendis çağrılır.
Ortada şişme
Gövde zorlanıyor olabilir. Duvarın ortasının öne doğru şişmesi arkadaki basıncın gövdeye fazla geldiğini düşündürür.
Artan sızıntı
Arkadaki su yol arıyor olabilir. Aynı yağmurda daha çok su geliyorsa ya da su yeni yerlerden çıkıyorsa duvarın arkasına bakmak gerekir.
Öne yatma ayrı bir ciddiyet ister, çünkü AFAD istinat duvarının eğilmesini de zeminde giderek açılan yarığı da heyelanın uyarı işaretleri arasında sayar. (Kaynak 8: AFAD) Bu işaretlerde önce alan boşaltılır; bunlar yoksa inceleme ve ölçüm için alan kapatılmaz. Bir inşaat mühendisine duvarın yüksekliğini, arkasında ne olduğunu ve işaretin ne zamandır görüldüğünü söyleyin, fotoğraflarını gösterin; site yönetiminde kurula da bunlarla gidin.
İstinat duvarı çöktüyse ne yapılır?
İstinat duvarı çöktüyse önce insanları duvarın önünden ve üstünden uzaklaştırın, sonra yerel yönetime bildirin. Sıra önemlidir, çünkü ayakta kalan parça da arkasındaki toprak da hareket etmeyi sürdürebilir.
- Alanı boşaltın. Duvarın önünde ve üstünde kimse kalmasın, araçlar çekilsin; yandaki yapıda yeni çatlak varsa orası da boşaltılsın.
- Bildirin. Can güvenliği tehlikedeyse 112’yi arayın; yerel yönetime ve AFAD’a da haber verin. (Kaynak 8: AFAD · AFAD bunu heyelan uyarı işaretleri için söyler) Belediyeye yazılı da başvurun, çünkü İmar Kanunu yıkılacak derecede tehlikeli yapılarda belediyeye tebligat yapma ve tehlikeyi giderme yetkisi verir. (Kaynak 9: Mevzuat · İmar Kanunu m. 39)
- Enkaza ve arkadaki toprağa dokunmayın. Duvarın ayakta kalan kısmı da incelenir, çünkü yalnız yıkılan bölümü yenilemek yetmeyebilir.
- Mühendis incelemesi isteyin. Onarım da masraf da bu incelemenin sonucuna bağlıdır; fotoğrafları, proje ve ruhsat belgelerini saklayın.
Yanındaki binanın temeli açıldıysa iş duvarla bitmez. Böyle bir binayı önce yerinde inceliyoruz; depremde ne yapacağı sorulacaksa deprem performans analizi gerekir.
İstinat duvarı nasıl güçlendirilir?
İstinat duvarı güçlendirme yöntemi hasarın nedenine göre seçilir. Tamirde de güçlendirmede de su sorunu drenajla, devrilme ve kayma ankraj ya da kazıkla, zayıf gövde onarımla ele alınır. Yöntem konuşmadan önce duvarın neden hareket ettiğini arıyoruz, çünkü su sorununa ankraj atmak parayı harcar, suyu bırakır.
| Sorun | Yöntem | Sınırı |
|---|---|---|
| Arkada su birikiyor | Drenajı yenilemek: barbakanları açmak, duvarın arkasına drenaj yapmak, yüzey suyunu kesmek | Duvar hareket etmişse tek başına yetmeyebilir |
| Üstte fazla yük var | Yükü azaltmak: sonradan gelen dolguyu ve araç yükünü kaldırmak, arkadaki eğimi düşürmek | Yer ister; neyin kalkacağına hesap karar verir |
| Duvar kayıyor ya da devriliyor | Ankraj ve zemin çivisi: duvarı arkadaki sağlam zemine bağlamak | Delme işi eski gövdeyi bozmamalıdır; gerekirse duvarın ön yüzü önce tutturulur (Kaynak 11: Federal Highway Administration, 2015 · §2.4.5) |
| Temel ya da zemin yetmiyor | Kazıklı destek: delinerek yapılan fore kazık sırası sağlam zemine iner, duvarın yükü ve itişi başlık kirişiyle kazıklara aktarılır; duvar yeniden yapılıyorsa kazıkların üstüne oturtulur; gerekirse zemin güçlendirme | Önünden kazı yapılırsa kazık da kırılabilir |
| Gövde yıpranmış | Gövde onarımı | Temel ve zemin sorununu tek başına çözmez |
| Temel dönmüş ya da gövde dağılmış | Yıkıp yeniden yapmak | Yıkımın sırası da önceden planlanır |
Duvara karbon fiber yapıştırmak da akla gelir, ama bu her duvarın çözümü değildir. Serbest ayakta duran betonarme konsol duvarda çekme, toprağa bakan yüzdedir, çünkü toprak gövdeyi öne iter ve gövde eğilirken o yüz gerilir, ön yüz sıkışır. (Kaynak 12: Kayhan ve Demir, 2016 · s. 134) Karbon fiberle eğilme güçlendirmesi çekmenin olduğu yüzde işe yarar, bu yüzden duvarın ön yüzüne yapıştırıldığında asıl çekmeyi almaz. Toprak tarafına ulaşmak için de duvarın arkasını boşaltmak gerekir. Üstelik karbon fiber yalnız gövdeye dokunur; duvarın kaymasını, devrilmesini, zemini ve suyu çözmez. (Kaynak 1: TBDY 2018 · 16.12.1 kontrolleri gövde dayanımı kontrolü değildir. Yönetmeliğin 15.10.1.3, 15.10.3.2, EK 15B ve 15C.3.1 hükümleri lifli polimeri kolon, kiriş, birleşim ve dolgu duvar için düzenler)
Konsol duvarda çekme hangi yüzdedir? Yan kesit; eğilme abartılı
Toprağa bakan yüz: çekme
Gövde alttan temele bağlı, üstü serbesttir; bu yüzden çekme en çok gövdenin dibinde toplanır.
Ön yüz: basınç
Duvarın önünden gördüğümüz yüz bu eğilmede sıkışır.
Çekmenin toplandığı yüz toprağa bakar, bu yüzden duvarın önünden görülmez.
Kaynaklar: Kayhan ve Demir (2016), Pamukkale Üniv. Mühendislik Bilimleri Dergisi 22(3), s. 131 (Şekil 2) ve s. 134.
Bu sınır serbest ayakta duran konsol duvar içindir: payandalı ve ankrajlı duvarda gövde farklı çalışabilir, bodrum perdesi ise üstten tutulduğu için ayrıdır. Karbon fiberi istinat duvarının ilk çözümü diye önermiyoruz, çünkü duvarı yatıran şey su ya da temelse karbon fiber o sorunun yanından geçer.
Güçlendirmek mi, yıkıp yeniden yapmak mı?
Gövde ve temel sağlamsa, sorun da suysa istinat duvarı onarılır; temel dönmüş ya da gövde dağılmışsa yeniden yapım çoğu zaman daha güvenlidir. Bu kararın Türkiye’de yazılı bir ölçütünü bulamadık, bu yüzden yerinde inceleme olmadan verilmez. Aynı duvara bakan iki rapor bile ters şey söyleyebilir: bir mahkeme dosyasında biri barbakan açmayı yeterli buldu, öteki duvarın tehlike yarattığını ve acil önlem gerektiğini yazdı. (Kaynak 10: Yargıtay 23. Hukuk Dairesi, 2013 · 2013/611 E., 2013/1722 K.)
Sağlıklı karar iki seçeneği yan yana koyar: onarım neyi çözüyor, neyi çözmüyor; yeniden yapım arkadaki toprağa ve komşuya ne yapıyor. Yıkım da iştir: duvar kalkınca arkasındaki toprak boşta kalır, bu yüzden sırası önceden planlanır. Duvarın hareketi yanındaki binaya yansıdıysa bina güçlendirme sorusu da masaya gelir.
Özetle: Çatlağın görüntüsüne bakıp ne onarıma ne yeniden yapıma para harcanır; önce iki seçeneğin neyi çözdüğü yan yana konur.
İstinat duvarı için ruhsat gerekir mi?
Evet, yeni istinat duvarı ruhsat ister: imar planı olan parselde belediyeden, yanal yüzey alanı üzerinden ruhsat alınır. (Kaynak 13: Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği · m. 60/1) Planı olmayan alanda dayanak, kapsamına giren yapılar için ruhsatı zorunlu sayan İmar Kanunu’dur. (Kaynak 9: Mevzuat · İmar Kanunu m. 21) Yanal yüzey alanı, duvarın dik yüzünün metrekaresidir. Duvar gereken planlı parselde, yeni binaya duvar bitmeden yapı kullanma izni verilmez.
İmar yönetmeliğinin ruhsat dışında saydığı işler arasında bahçe duvarının tamiri vardır, yeni istinat duvarı yoktur. “Şu yüksekliğin altında ruhsat gerekmez” diyen bir eşik de yok. Duvarın projesi ise mühendislik esaslarına göre hazırlanır. (Kaynak 13: Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği · m. 15/4 bahçe kademeleri için, m. 59/1)
Ruhsat kuralı merkezî yönetmeliktedir; belediyenin imar yönetmeliği ek getirebilir, o yüzden kendi belediyenize de sorun. “Bu duvara kim izin verdi?” sorusunun cevabı da belediyededir, çünkü ruhsat varsa izi oradaki dosyada durur. Ruhsatsız duvarda belediye İmar Kanunu’nun yaptırımlarını uygular. (Kaynak 9: Mevzuat · İmar Kanunu m. 32, m. 42) Mevcut bir duvarın güçlendirilmesi için ise yönetmelikte adıyla açık bir hüküm bulamadık. Yönetmelik taşıyıcı unsuru etkileyen işi esaslı tadilat sayıp ruhsata bağlıyor, bu yüzden işe başlamadan belediyeye sorulur. (Kaynak 13: Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği · m. 4/y, m. 58/1)
Ayrıntı isteyen okurlarımız içinYönetmelikteki öteki duvar hükümleri
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği uygulama imar planı olan alanlar içindir. (Kaynak 13: Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği · m. 2/1) Planı olmayan alanda ruhsatı belediye ya da valilik verir, kanunun saydığı istisnalar ayrıdır. (Kaynak 9: Mevzuat · İmar Kanunu m. 21, m. 26, m. 27)
Yol kotu belgesi ve ruhsat ya da kazı izni olmadan kazı ve dolgu yapılamaz. (Kaynak 13: Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği · m. 5/23) Kazı izni alınmış sahada kazık, palplanş ya da istinat duvarı varsa bunların projesi de onaylanır ve ruhsatlandırılır. (Kaynak 13: Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği · m. 59/3)
Bahçe duvarı yol cephesinde 0,50 metreyi, daha geride 1,50 metreyi geçemez. (Kaynak 13: Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği · m. 43/1–3 istisnalarıyla) Binalarda, parselin içindeki istinat duvarının üstüne en az 1,10 metre yüksekliğinde korkuluk yapılması gerekir. (Kaynak 13: Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği · m. 38/1) Temel ve bodrum kazısının desteği ise ayrı bir yönetmeliğe bağlıdır. (Kaynak 14: Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik)
Özetle: Yeni istinat duvarı ruhsat ister, projesi de mühendislik işidir; planlı parselde ruhsat ya da kazı izni olmadan kazıya başlanmaz.
İstinat duvarının sorumluluğu kime ait, masrafı kim öder?
İstinat duvarı yıkılıp zarar verdiyse kanun yapı malikine bakar, kazıyı yapan ya da denetimi aksatan da sorumlu tutulabilir. Yenileme masrafında ise mahkemeler, komşu parseller arasındaki kot farkının nereden geldiğine ve duvarın kime yaradığına bakıyor. Bir dosyada duvar tek parselde olduğu hâlde bütün giderin tek tarafa yüklenmesi doğru bulunmadı; her dosya kendi olayına göre karara bağlanır.
| Durum | Kim öne çıkar | Kanun ve mahkemeler ne yönde baktı |
|---|---|---|
| Kot farkı arazinin kendi yapısından geliyor | İki komşu | Duvar iki komşunun ortak işi sayılabildi, gider yararlanma oranında paylaştırılabildi (Kaynak 15,16: Mevzuat · Türk Medeni Kanunu m. 750; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2005 · 2005/1-623 E., 2005/642 K.) |
| Komşunun müdahalesi tehlike doğurdu | Müdahaleyi yapan taraf | Bir dosyada tehlikenin, müdahaleyi yapan tarafça istinat duvarı yapılarak giderilmesine hükmedildi (Kaynak 15,17: Mevzuat · Türk Medeni Kanunu m. 738; Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, 2015 · 2014/8375 E., 2015/3449 K.) |
| Duvar kötü yapılmış ya da bakımsız kalmış, zarar verdi | Yapı maliki | Kanun yapı malikini bu zarardan sorumlu tutar. Bir dosyada yüklenici çalışırken duvar çöktü; malik hakkındaki ret kararı bozuldu, malikin sorumluluğu komşuluk hükümlerine göre değerlendirilsin dendi (Kaynak 18,19: Mevzuat · Türk Borçlar Kanunu m. 69; Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2015 · 2015/466 E., 2015/1134 K.) |
| Yapı denetim şirketi aykırılığı bildirmedi | Belediye ve yapı denetim şirketi | Bir dosyada belediye, şirketin kusurundan da üçüncü kişilere karşı sorumlu bulundu; Danıştay, ödediğini şirketten geri isteyebileceğini belirtti (Kaynak 20: Danıştay 6. Daire, 2020 · 2019/18210 E., 2020/9822 K.) |
Yıkılmayı beklemek de gerekmez. Komşu parselde kazı başladıysa ya da komşunun duvarı size zarar tehlikesi yaratıyorsa tehlikenin giderilmesini malikten ya da hak sahibinden isteyebilir, gerekirse dava edebilirsiniz. (Kaynak 15,18: Mevzuat · Türk Medeni Kanunu m. 730; Mevzuat · Türk Borçlar Kanunu m. 70)
Kendi duvarınız için bir avukata danışın, çünkü sonucu dosyanın ayrıntıları belirler, teknik soruyu da mahkeme bilirkişiye sorar. Biz teknik tarafına bakıyoruz: duvarı yerinde inceliyor, ne gördüğümüzü yazılı bir mühendis değerlendirmesine döküyoruz. İncelemenin süresi duvarın boyuna ve ölçüm gerekip gerekmediğine bağlıdır.
Ayrıntı isteyen okurlarımız içinMahkeme dosyalarından örnekler
Aşağıdaki üç dosya somut olaylardır; başka bir olaya aynen taşınmaz.
Doğal kot farkı (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2005). İki taşınmaz arasındaki kot farkı arazinin yapısından geliyordu ve duvar zorunluydu. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi komşuluk hükümlerini kusursuz sorumluluk diye yorumladı, yani malikin kusuru olmasa da sorumluluğu doğabilir. Ama bütün gideri tek tarafa yüklemeyi doğru bulmadı, duvarın ortak yaptırılmasını istedi. Hukuk Genel Kurulu da bu görüşü benimsedi. Daire kararındaki karşı oya göre duvar tamamen tek bir parseldeydi. (Kaynak 16: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2005 · 2005/1-623 E., 2005/642 K.)
Üst kottaki duvar (Danıştay 6. Daire, 2020). Üst kottaki binanın istinat duvarı çöktü, alttaki bina yıkıldı. Danıştay, inşaatın ruhsata ve teknik gereklere aykırı yapıldığını ve yapı denetim şirketinin bunu bildirmediğini dikkate alarak belediyenin de sorumlu olduğunu kabul etti. (Kaynak 20: Danıştay 6. Daire, 2020 · 2019/18210 E., 2020/9822 K.)
Çelişkili raporlar (Yargıtay 23. Hukuk Dairesi, 2013). Yargıtay raporları çelişkili buldu, yerinde keşifle yeni bir inceleme istedi: duvar yeniden mi yapılmalı, takviye mi edilmeli? (Kaynak 10: Yargıtay 23. Hukuk Dairesi, 2013 · 2013/611 E., 2013/1722 K.)
Sık sorulan sorular
İstinat duvarının ömrü ne kadardır, bakım ister mi?
İstinat duvarının tek bir ömrü yoktur; ömrü drenajına, malzemesine ve bakımına bağlıdır. Bakım ister, çünkü tıkanan barbakan yıllar içinde duvarın arkasında su biriktirir. Barbakanları temizlemek, yüzey suyunu duvardan uzak tutmak ve çatlaktaki, sızıntıdaki değişimi not etmek iyi bir düzendir. (Kaynak 21: Geotechnical Engineering Office, 2023 · §3.1, Tablo 3.2) Bakım duvarı güçlendirmez, var olan güvenliğini korur.
İstinat duvarı ne kadar tutar, maliyetini ne belirler?
İstinat duvarının maliyeti yüksekliğe, zemine, duvar türüne, drenaja ve sahaya ulaşıma göre değişir. Bu yüzden tek bir metrekare fiyatı yanıltır; en ucuz tür de yükseklikle değişir. (Kaynak 22: Kaymak ve Dağdeviren, 2018 · s. 46) Tamir ve güçlendirmede maliyet yönteme ve duvarın boyuna, yeniden yapımda yıkıma, kazıya ve yeni duvara bağlıdır. Ankraj, kazık ya da yıkımda duvarın önü ve üstü geçici kapanabilir; süre ve ücret yerinde incelemede netleşir.
İstinat duvarı taş mı beton mu olmalı?
İstinat duvarında taş ya da beton seçimi yüksekliğe, zemine ve depremselliğe bağlıdır; yüksek depremsellikte araştırmacılar taş ağırlık duvardan kaçınmayı öneriyor. 6 Şubat 2023 depremlerinde hasar en çok taş ağırlık duvarlarda toplandı. (Kaynak 23: Cetin ve ark., 2024) Betonarme duvarların bir kısmı ise zeminin sıvılaşması, yani suya doygun zeminin depremde dayanımını yitirmesi yüzünden göçtü; iyi projelendirilmiş donatılı zemin duvarlar çok iyi davrandı. (Kaynak 23,24: Cetin ve ark., 2024; Çetin ve ark., 2023 · §4.1.4)
Kaç metreden sonra istinat duvarı yapılır, kalınlığı ne olur?
İstinat duvarı için herkese geçerli bir metre sınırı yoktur; gereğini kot farkı, zemin ve yakındaki yükler belirler. Ağırlık duvarı 3–4 metreye, betonarme konsol duvar yaklaşık 8 metreye kadar ekonomik sayılır; bunlar kural değil, ekonomi sınırıdır. (Kaynak 22,12: Kaymak ve Dağdeviren, 2018 · s. 46; Kayhan ve Demir, 2016 · s. 130) Duvarın kalınlığını da tek bir sayı değil, o duvarın hesabı verir.
İstinat duvarı nasıl yapılır, kim yapar?
İstinat duvarı zemin etüdü ve mühendislik projesiyle yapılır. Önce zemin etüdü duvarın oturacağı zemini gösterir, sonra inşaat mühendisi statik proje hazırlar, usta da bu projeye göre yapar. Yapımda suyun tahliyesine, dolgunun katman katman sıkıştırılmasına ve demirin projeye uymasına dikkat edilir. Ustanın gözü hesabın yerini tutmaz, çünkü toprağın itişi gözle görülmez; hesabın yolunu hesap ve çizim yazımız gösteriyor.
İstinat duvarı heyelanı önler mi?
İstinat duvarı heyelanı her zaman önlemez: küçük kaymaları sınırlar, ama altından geçen büyük kaymayı durduramayabilir. Duvar arkasındaki toprağı tutar; kayma yüzeyi duvarın altından geçiyorsa duvar da o kütleyle birlikte gider. Bir parkta heyelan yaklaşık 2,5 metrelik yığma duvarı yıkıp yolun bir bölümünü kapattı. (Kaynak 25: Işık ve ark., 2012) Bu yüzden eski heyelan alanında önce zemin araştırılır.
Belediye sorumlu mu, yol kenarındaki duvar kimin?
Mahkemeler belediyenin istinat duvarından sorumluluğuna, duvarı kimin yaptırdığına ve denetimde kusur olup olmadığına bakarak karar veriyor. Yol kenarındaki her duvarın belediyenin olduğunu söyleyen genel bir kural bulamadık; duvarın neyi tuttuğuna, kimin yaptırdığına, tapuya ve projeye bakılır. Bir dosyada yol işini yapan idare komşu arsadaki çökmeden sorumlu bulundu. (Kaynak 26: Danıştay 6. Daire, 2022 · 2021/11215 E., 2022/327 K.)
Sitedeki istinat duvarı ortak alan mı?
Sitedeki istinat duvarının ortak yer sayılıp sayılmadığına önce onaylı projeden bakılır. Kat Mülkiyeti Kanunu bu duvarı adıyla saymıyor, ama ortak korunma için zaruri yerleri de ortak yer sayıyor. (Kaynak 27: Mevzuat · Kat Mülkiyeti Kanunu m. 4) Bir dosyada Yargıtay, onaylı mimari projenin getirilip yerinde uygulanmasını istedi. (Kaynak 28: Yargıtay Kapatılan 18. Hukuk Dairesi, 2016 · 2015/13117 E., 2016/12305 K.) Yöneticiyseniz işe bu projeyi çıkarmakla başlayın, çünkü duvarın projede olup olmadığı masraf sorusunu da yönlendirir.
Kaynakça
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), Bölüm 1, 15 ve 16. Resmî Gazete, 18.03.2018, sayı 30364 (mükerrer). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2-1.pdf
- Binici, H., Temiz, H., Kayadelen, C., Kaplan, H., Durgun, M.Y. (2010). Retaining Wall Failure due to Poor Construction and Design Aspects: A Case Study. Yapı Teknolojileri Elektronik Dergisi, 6(1), 46–61. https://dergipark.org.tr/tr/pub/yted/article/238489
- Yargıtay 6. Hukuk Dairesi (2022). 2021/3310 E., 2022/690 K., 10.02.2022. https://karararama.yargitay.gov.tr
- Kravkaz, Y., Çimen, Ö. (2026). Heyelan bölgesinde yapılan fore kazık uygulamasının incelenmesi: Vaka analizi. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 15(1). https://doi.org/10.28948/ngumuh.1741017
- Karayolları Genel Müdürlüğü (2023). Karayolu Teknik Şartnamesi 2023 duyurusu. https://www.kgm.gov.tr/Sayfalar/KGM/SiteTr/Duyurular/DuyuruDetay.aspx?Parameter=1404
- Türk Standardları Enstitüsü (1990). TS 7994 Zemin dayanma yapıları; sınıflandırma, özellikleri ve projelendirme esasları, 22.02.1990, katalog kaydı. https://intweb.tse.org.tr/Standard/Standard/StandardAra.aspx
- Türk Standardları Enstitüsü (2024). TS EN 1997-1 Geoteknik tasarım – Bölüm 1, kabul 08.10.2024, İngilizce metin, katalog kaydı. https://intweb.tse.org.tr/Standard/Standard/StandardAra.aspx
- Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD). Heyelan. Hazırım Türkiye. https://hazirim.gov.tr/tr/afetler/heyelan
- 3194 sayılı İmar Kanunu, m. 21, 26, 27, 32, 39 ve 42. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.3194.pdf
- Yargıtay 23. Hukuk Dairesi (2013). 2013/611 E., 2013/1722 K., 20.03.2013. https://karararama.yargitay.gov.tr
- Federal Highway Administration (2015). Soil Nail Walls Reference Manual, FHWA-NHI-14-007, GEC 7, §2.4.5. https://www.fhwa.dot.gov/engineering/geotech/pubs/nhi14007.pdf
- Kayhan, A.H., Demir, A. (2016). Betonarme konsol istinat duvarlarının parçacık sürü optimizasyonu ile optimum tasarımı. Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 22(3), 129–135. https://doi.org/10.5505/pajes.2015.22590
- Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği, Resmî Gazete, 03.07.2017, sayı 30113; son değişiklik Resmî Gazete, 01.07.2026, sayı 33297. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/yonetmelik/7.5.23722.pdf
- Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete, 18.12.2022, sayı 32047; değişiklik Resmî Gazete, 16.07.2026, sayı 33311. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/07/20260716-1.htm
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 730, 737, 738 ve 750. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4721.pdf
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (2005). 2005/1-623 E., 2005/642 K., 23.11.2005; bozma kararı Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 2004/9489 E., 2004/10999 K. https://karararama.yargitay.gov.tr
- Yargıtay 14. Hukuk Dairesi (2015). 2014/8375 E., 2015/3449 K., 30.03.2015. https://karararama.yargitay.gov.tr
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 69 ve 70. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6098.pdf
- Yargıtay 4. Hukuk Dairesi (2015). 2015/466 E., 2015/1134 K., 28.01.2015. https://karararama.yargitay.gov.tr
- Danıştay 6. Daire (2020). 2019/18210 E., 2020/9822 K., 21.10.2020. https://karararama.danistay.gov.tr
- Geotechnical Engineering Office, Hong Kong (2023). Geoguide 5: Guide to Slope Maintenance, §3.1, Tablo 3.2. https://www.cedd.gov.hk/filemanager/eng/content_113/eg5_2023.11.pdf
- Kaymak, B., Dağdeviren, U. (2018). Simetrik ağırlık istinat duvarlarının optimum tasarımı. Dumlupınar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 40, 45–57. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/489509
- Cetin, K.O., Cakir, E., Elsaid, A., Cuceoglu, F., Soylemez, B., Ocak, S., Ayhan, B.U. (2024). Geotechnical aspects of February 6, 2023 Kahramanmaraş-Türkiye earthquake sequence. Proceedings of the XVIII ECSMGE 2024. https://doi.org/10.1201/9781003431749-2
- Çetin, K.Ö., Ilgaç, M., Can, G., Çakır, E. (2023). Preliminary Reconnaissance Report on February 6, 2023 Kahramanmaraş-Pazarcık Mw 7.7 and Elbistan Mw 7.6 Earthquakes, METU/EERC 2023-01, §4.1.4. https://avesis.tedu.edu.tr/yayin/06737146-9296-4ee9-9e8b-e47459a89d04/preliminary-reconnaissance-report-on-february-6-2023-kahramanmaras-pazarcik-mw-7-7-and-elbistan-mw-7-6-earthquakes/document.pdf
- Işık, N.S., Özer, M., Orhan, M., Adil, F. (2012). Heyelan Etütlerinde Elektrik Özdirenç Ölçümlerinin Kullanılmasına Yönelik Bir Uygulama: Yıldırım Beyazıt Parkı. Yerbilimleri, 33(3), 283–293. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/145679
- Danıştay 6. Daire (2022). 2021/11215 E., 2022/327 K., 18.01.2022. https://karararama.danistay.gov.tr
- 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu, m. 4. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.634.pdf
- Yargıtay Kapatılan 18. Hukuk Dairesi (2016). 2015/13117 E., 2016/12305 K., 17.11.2016. https://karararama.yargitay.gov.tr
Son güncelleme: